Estowie i Łotysze jako ludność rolnicza – od wolnych kmieci do chłopów pańszczyźnianych

Po podboju Inflant w średniowieczu rdzenni Estowie i Łotysze utracili swobodę stanu kmiecego i stali się coraz bardziej uzależnieni prawnie i ekonomicznie od swoich niemieckich panów. Pod koniec XVIII wieku stracili nawet wolność osobistą i mogli być sprzedawani jako chłopi pańszczyźniani. Dopiero reformy rolne w XIX wieku poprawiły ich sytuację społeczną.

Konieczność odrabiania pańszczyzny i płacenia daniny od zbiorów powodowała, że ludności wiejskiej zostawały tylko skromne środki do życia. Na skutek wojen, epidemii, nieurodzaju i zadłużenia chłopi i parobkowie coraz bardziej uzależniali się od posiadaczy ziemskich. Mimo to warstwa chłopska stworzyła zróżnicowane regionalnie, codzienne i świąteczne obrzędy i obyczaje.

Pod panowaniem szwedzkim obowiązki chłopów uregulowano prawnie. Później, pod władzą Rosji w XVIII wieku, chłopi zostali zdani na łaskę i niełaskę swoich panów. Dzięki ustawom z lat 1816–1819 chłopi odzyskali wolność osobistą, ale nadal nie mogli posiadać na własność ziemi.

Na skutek reform rolnych z lat 1849-1856 powstała wreszcie estońska i łotewska chłopska własność ziemska. Już wkrótce gospodarstwa chłopskie skutecznie konkurowały z majątkami junkierskimi.

Ilustracja: Strona z książki Wackenbuch autorstwa Altenwogi z Liwonia, 1822 r.
Livländische Ritterschaft, Herder-Institut, Zbiór dokumentów

Tzw. Wackenbuch, czyli księga obszarnicza na obszarach Inflant i Estonii, zawierała listę obowiązków i danin chłopów wobec ich właścicieli ziemskich. Obowiązywało to obie strony. Jednak w drugiej połowie XVIII wieku panowie stale zwiększali normy pracy pańszczyźnianej, lekceważąc tradycyjne normy wynikające z ksiąg. Estońscy i łotewscy chłopi musieli więc często zatrudniać dodatkowych parobków i dziewki służebne, żeby spełnić wyśrubowane normy pracy przymusowej.